W Roku Andrzeja Wajdy Kordegarda. Galeria Narodowego Centrum Kultury zaprasza od 7 sierpnia 2026. na wystawę poświęconą twórczości Krystyny Zachwatowicz-Wajdy – wybitnej polskiej scenograf, wieloletniej pedagog Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie a także artystycznej partnerki Andrzeja Wajdy. Oryginalne projekty scenografii, kostiumy i fotografie spektakli ukazują ponad siedem dekad dorobku artystycznego współtwórczyni najważniejszych realizacji teatralnych i filmowych drugiej połowy XX wieku. Wystawie będą towarzyszyć oprowadzania kuratorskie oraz działania edukacyjne, zaplanowane na wrzesień i październik. Ekspozycję będzie można oglądać do 11 października 2026.
Przygotowana we współpracy z Muzeum Śląskim oraz Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha wystawa przypomina wybrane realizacje teatralne i filmowe artystki. Obejmuje wybór 56 projektów scenograficznych Krystyny Zachwatowicz-Wajdy, stanowiących reprezentatywny przekrój jej twórczości i ukazujących różnorodność i skalę jej dorobku.
Narrację rozpoczynają wyróżnione inscenizacje dramatów Williama Shakespeare’a: „Król Lear”, „Jak wam się podoba” i „Sen nocy letniej”. W centrum umieszczono przykłady spektakli interpretujących teksty arcydzieł literatury XIX i XX wieku: „Nie-Boskiej komedii” Zygmunta Krasińskiego, „Wesela” i „Nocy listopadowej” Stanisława Wyspiańskiego, „Matki” Stanisława Ignacego Witkiewicza, „Ślubu” Witolda Gombrowicza oraz „Sprawy Dantona” Stanisławy Przybyszewskiej. Są to realizacje teatralne z lat 60. i 70. ubiegłego stulecia, które definiują zarówno warsztat artystyczny Krystyny Zachwatowicz-Wajdy, jak i przywołują obecne w jej sztuce i skutecznie zakamuflowane przed cenzurą komentarze do ówczesnej sytuacji w Polsce.
Artystka współpracowała z wieloma wybitnymi reżyserami, także tymi, którzy również tworzyli dzieła plastyczne lub byli aktorami i myśleli o teatrze w sposób totalny, obejmujący całość przestrzeni dzieła scenicznego. Wystawa scenografii Krystyny Zachwatowicz przywołuje dokonania Jerzego Jarockiego, Jerzego Krasowskiego, Zygmunta Hübnera, Krystyny Skuszanki i Konrada Swinarskiego, a wieńczy je współpraca z Andrzejem Wajdą.
Spotkanie Andrzeja Wajdy i Krystyny Zachwatowicz w 1971 roku połączyło dwoje dojrzałych i doświadczonych artystów, czego owocem był spektakl „Biesy” Fiodora Dostojewskiego, którego premiera odbyła się 29 kwietnia 1971 roku. Już od pierwszej wspólnej premiery tworzyli arcydzieła sceniczne, a także filmy.
Jednym z najważniejszych punktów tej współpracy pozostaje filmowa wersja „Wesela” w reżyserii Andrzeja Wajdy, której premiera odbyła się 9 stycznia 1973 roku. Krystyna Zachwatowicz była odpowiedzialna za kostiumy, a jej dyscyplina pracy pozwoliła stworzyć dzieło spójne w obrazie. Artystka wspomina, jak zgodnie z ustaloną wspólnie z reżyserem koncepcją, opartą na wykorzystaniu autentycznych bronowickich strojów ludowych, pozyskiwała rodowe pamiątki od tamtejszych gospodyń. „Wesele” zostało „namalowane” poprzez wybór inspiracji epoką, a także cytatów z obrazów Stanisława Wyspiańskiego.
Wystawa prowadzi także ku biografii artystki i miejscom, które ją ukształtowały. Warszawa to jej miasto rodzinne, zrujnowane podczas drugiej wojny światowej i odbudowane przy udziale profesora Jana Zachwatowicza, ojca artystki, który potrzebę rekonstrukcji Starówki uzasadniał słowami: „Bo naród i pomniki jego kultury to jedno. Nie mogę zgodzić się na wydarcie nam pomników kultury (…), będziemy je odbudowywali od fundamentów, aby przekazać pokoleniom (…)”. Zachowany z wojennej pożogi Kraków to zaś miasto wybrane, w którym Krystyna Zachwatowicz jest charyzmatyczną scenograf, pedagogiem, obywatelką troszczącą się o „młodych”, ponieważ – jak podkreśla – „to oni są przyszłością”.
Urodzona w Warszawie w 1930 roku Krystyna Zachwatowicz-Wajda jest postacią o niezwykłym życiorysie. Powstaniec warszawski, aktorka, artystka kabaretowa, historyk sztuki i przede wszystkim scenograf, od ponad siedmiu dekad współtworzy polską kulturę. W 2026 roku obchodzi 96. urodziny, pozostając osobą aktywną społecznie i zaangażowaną w życie publiczne.
Szczegółowy program wydarzeń towarzyszących wystawie będzie publikowany na stronie Narodowego Centrum Kultury.
Wystawa: „Trzeba być stale obecnym. Teatr Krystyny Zachwatowicz-Wajdy”
Wystawa czynna: 7 sierpnia – 11 października 2026
Wernisaż: 7 sierpnia, godz. 18.00
Organizator: MKiDN, Narodowe Centrum Kultury, Muzeum Śląskie, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha
Kuratorka: Agnieszka Kołodziej-Adamczuk / Muzeum Śląskie
Koordynacja: Agnieszka Bebłowska Bednarkiewicz / NCK, Dominika Górowska / Manggha
Projekt graficzny: Izabela Jurczyk Studio Design
Projekt scenografii: Krystian Bieniak
Redakcja: Iwona Hardej Piórotwory
Tłumaczenie: Jarosław Sawiuk
Kolekcje Narodowy Teatr Stary im. Heleny Modrzejewskiej, Muzeum Śląskie, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, Zamek Królewski w Warszawie, Archiwum Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie
Zdjęcia: Wojciech Plewiński, Antoni Zdebiak, Yehor Lamzyakoff, Andrzej Banaś, Renata Pajchel, Grażyna Wyszomirska, Stanisław Gadomski, Franciszek Myszkowski